Πραξικοπήματα: Ανάμνηση ή πραγματικότητα;

Greece-coup-1967

Η πρόσφατη απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία έφερε στην επικαιρότητα ένα φαινόμενο εν πολλοίς ξεχασμένο στην περιοχή μας και στη χώρα μας. Είναι αδιαμφισβήτητο το γεγονός ότι η ένταξη της Ελλάδας στην Ε.Ο.Κ. το 1979 έβαλε οριστικά εκτός οποιασδήποτε προοπτικής τον κίνδυνο στρατιωτικού πραξικοπήματος. Ας μην ξεχνάμε ότι το ελληνικό κράτος από την ίδρυσή του το 1830 μέχρι και την πτώση της χούντας των συνταγματαρχών το 1974 συγκαταλεγόταν στους «παγκόσμιους πρωταθλητές» στα πραξικοπήματα (ή αλλιώς «Κινήματα»- μέχρι που ιδρύθηκε το ΠΑΣΟΚ και η λέξη άλλαξε νοηματοδότηση). Ειδικότερα στο διάστημα αυτό έλαβαν χώρα στην Ελλάδα 18 πραξικοπήματα ή απόπειρες πραξικοπημάτων. Η εκτροπή του πολιτεύματος σε στρατιωτική δικτατορία ήταν κάτι που μπορούσε σχετικά «λογικά» να συμβεί εν Ελλάδι μέχρι και πριν από 40 χρόνια. Πολλοί από εμάς θυμόμαστε την επιβολή της δικτατορίας την 21η Απριλίου 1967, το πραξικόπημα του Ιωαννίδη το Νοέμβριο του 1973 αμέσως μετά τα γεγονότα του Πολυτεχενείου, αλλά και το αποτραπέν γνωστό ως «Κίνημα της πυζάμας» το 1975 με πρωταγωνιστές κάποιους αμετανόητους χουντικούς αξιωματικούς. Δεν είναι επομένως μακριά η εποχή όπου ξυπνούσες ένα πρωί και άκουγες από το ραδιόφωνο εμβατήρια και δημοτικά τραγούδια και ανακοινώσεις για αναστολή ισχύος άρθρων του Συντάγματος και επιβολή περιορισμού στην κυκλοφορία. Η σύγχρονη ελληνική ιστορία είναι γνωστή: το μετεμφυλιακό κράτος βασίστηκε στο διχασμό του λαού και έδωσε στο στρατό και τα σώματα ασφαλείας μια περιούσια θέση στα πολιτικά πράγματα. Εθεωρείτο λοιπόν μέσα σε περιόδους πολιτικής αναταραχής πιθανό αλλά και «φυσιολογικό» για μεγάλο μέρος του λαού να «επέμβει ο στρατός». Η σήψη του δημοκρατικού πολιτεύματος είχε φθάσει στις παραμονές του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967 σε τέτοιο σημείο, ώστε πολύ σοβαρά να συζητείται το δίλημμα ποιοί θα κάνουν το πραξικόπημα πρώτοι οι στρατηγοί (Σπαντιδάκης) ή οι συνταγματάρχες (Παπαδόπουλος)… Όπως ξέρουμε το τζακ-ποτ το έπιασε τελικά ο δεύτερος… Κλείνω το θέμα «Ελλάδα» με μια ξεκάθαρη τοποθέτηση: μπορεί η ένταξή μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση  να έχει πολλές κακές πλευρές, που τις βλέπουμε σήμερα, ας μην ξεχνάμε όμως ότι σε αυτή οφείλεται η σταθεροποίηση της δημοκρατίας μας και η θέση εκτός συζήτησης οποιουδήποτε ενδεχομένου στρατιωτικής δικτατορίας.

turkish-solidersjpg.jpg.size.custom.crop.1086x723

Η Τουρκία από την άλλη πλευρά αποτελεί μια πραγματικά ιδιάζουσα περίπτωση, μια χώρα που πάσχει από διπολική διαταραχή και χαρακτηρίζεται από ακραίες αντιθέσεις. Μπορεί ας πούμε να δεις super-dooper ουρανοξύστες δίπλα σε παράγκες. Κοριτσάκια που ντύνονται όπως η Μπιγιονσέ και η Ριάννα δίπλα σε γυναίκες με μπούρκα. Έτσι είναι και η πολιτική της ζωή. Για πολλές δεκαετίες ο τουρκικός στρατός ήταν επίσημα ο θεματοφύλακας της πολιτικής κληρονομιάς του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ. Ο Ατατούρκ έβγαλε την Τουρκία από την εποχή των Σουλτάνων και την έκανε σύγχρονο κοσμικό κράτος προσανατολισμένο στο δυτικό κόσμο και κοινοβουλευτική δημοκρατία, επιφορτίζοντας άτυπα το στρατό με την πάση θυσία διαφύλαξη αυτού του μοντέλου. Το τίμημα αυτής της κληρονομιάς ήταν μεγάλο για την τουρκική δημοκρατία. Κάθε φορά που κάτι δεν άρεσε στο Στρατό και το πανίσχυρο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας επειδή παρεξέκλινε από τις αρχές του Κεμαλισμού, ανέτρεπε εκλεγμένες κυβερνήσεις και αναλάμβανε τη διακυβέρνηση της χώρας. Αυτό συνέβη το 1960 με την ανατροπή του πρωθυπουργού Αντνάν Μεντερές, που καταδικάστηκε σε θάνατο και απαγχονίστηκε, το 1971 με την ανατροπή του πρωθυπουργού Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, ο οποίος ανετράπη εκ νέου το 1980 από το διαβόητο στρατηγό Κενάν Εβρέν, που επέβαλε μια από τις πιο στυγνές δικτατορίες της σύγχρονης εποχής. Τελευταίο επιτυχημένο πραξικόπημα στην Τουρκία ήταν αυτό του 1997, όταν ο στρατός ανέτρεψε τον εκλεγμένο ισλαμιστή πρωθυπουργό Νεζμεντίν Ερμπακάν. Στη συνέχεια ανέτειλε το άστρο του Ταγίπ Ερντογάν, που ήρθε σε μετωπική ρήξη με το στρατιωτικό κατεστημένο της Τουρκίας. Αυτό δεν ήταν καθόλου εύκολο. Ο αέρας άρχουσας ελιτ που έχουν οι τούρκοι στρατιωτικοί δε συγκρίνεται με τίποτε. Ένα πραγματικά «βαθύ κράτος εν κράτει». Για πρώτη φορά ένας πολιτικός τους κοντράρισε τόσο πολύ στα ίσια. Ο Ερντογάν τους έπαιξε σε ένα γήπεδο που ήταν ανίσχυροι: λαϊκιστής και ισλαμιστής, αναβίωσε στα πιο καθυστερημένα στρώματα της τουρκικής κοινωνίας τα κοιμισμένα αντανακλαστικά του «πατερούλη», του «προστάτη», του «δυναμικού σουλτάνου» πασπαλισμένα με μπόλικο ισλάμ και περιορισμό των ελευθεριών, που συνάδουν με μια μοντέρνα κοινωνία. Οι στρατιωτικοί δεν κάθησαν με σταυρωμένα τα χέρια, αλλά ο αντίπαλος ήταν σκληρό καρύδι: οι συνομωσίες της «Βαριοπούλας» και της οργάνωσης «Εργκένεκον» σύντομα αποκαλύφθηκαν και εξαρθρώθηκαν. Παράλληλα, ο Ερντογάν συνέχισε να κινείται όλο και περισσότερο προς το ισλάμ με αποκορύφωμα τον ιδιαίτερα ύποπτο ρόλο του στη δημιουργία και επέκταση του Ισλαμικού Κράτους στη Συρία και το Ιράκ, προφανώς για να βγάλει από τη μέση έτσι τους Κούρδους. Έτσι φθάσαμε στην προχθεσινή απόπειρα πραξικοπήματος. Κάποιοι πρόσεξαν μια σύμπτωση στην ημερομηνία (15/7) με το πραξικόπημα του 1974, που ανέτρεψε το Μακάριο στην Κύπρο, αλλά είναι φυσικά απλή σύμπτωση. Για πρώτη φορά στρατιωτικό πραξικόπημα στην Τουρκία αποτυγχάνει και αυτό από μόνο του αποτελεί ιστορική καμπή. Όπως φαίνεται ο Ερντογάν έχει πλέον ξεδοντιάσει εντελώς τους στρατιωτικούς, που παρά τη μεγάλη τους «τεχνογνωσία» επί του θέματος δεν κατάφεραν να κινητοποιήσουν εναντίον του ολόκληρο το στράτευμα. Από την άλλη ο ίδιος επιστράτευσε υπέρ του  μεγάλο μέρος του λαού, που τον ακολουθεί αποφασισμένο ακόμη και να χάσει τη ζωή του για χάρη του. Φυσικά, μετά από αυτό ο ενισχυμένος Ερντογάν θα γίνει ακόμα χειρότερος και η κατ’επίφαση τουρκική δημοκρατία θα φιμωθεί απόλυτα.

niger_coup

Πέρα όμως από τη τουρκική ιδιαιτερότητα, μπορεί να τεθεί το ερώτημα: Πόσο μπορεί να σταθεί στις σημερινές πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες ένα πραξικόπημα ανά τον κόσμο; Η απάντηση είναι αρνητική. Θεωρώ κρίσιμη σήμερα την ύπαρξη του διαδικτύου, που κάνει τα πράγματα πολύ πιο δύσκολα για τους επίδοξους πραξικοπηματίες ανά τον κόσμο. Περισσότερη πληροφόρηση και ευαισθητοποίηση των λαών κάνουν τουλάχιστον στις ανεπτυγμένες κοινωνίες το ενδεχόμενο αδιανόητο, ακόμη και αν οι θεσμοί λειτουργούν προβληματικά, όπως εν πολλοίς παρ’ημίν. Τα πραξικοπήματα είναι πλέον «ντεμοντέ» και έχουν περιοριστεί κυρίως σε χώρες της Αφρικής. Τα τελευταία χρόνια πραξικοπήματα έχουν γίνει στο Νίγηρα (2010), τη Γουϊνέα και το Μάλι (2012), την Κεντροαφρικανική Δημοκρατία και το Μπενίν (2013), τη Μπουρκίνα Φάσο και το Μπουρούντι (2015). Είναι όμως πραγματικά αξιοσημείωτη η εκδήλωση και επιτυχία πραξικοπημάτων σε χώρες όπως η Ταϊλάνδη (2014) αλλά και η Αίγυπτος (2013).

Η συγγνώμη είναι δύσκολο πράγμα…

4928

Αυτές τις ημέρες γίνεται μεγάλη συζήτηση για την επίσκεψη του Μπαράκ Ομπάμα στη Χιροσίμα. Είναι ο πρώτος εν ενεργεία πρόεδρος των ΗΠΑ, που επισκέπτεται την πόλη, που κατέστρεψε ολοσχερώς η αμερικανική ατομική βόμβα στις 6 Αυγούστου 1945 με εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς και μερικές χιλιάδες επιζήσαντες ζωντανούς-νεκρούς τους περιώνυμους  «χιμπακούσα» (hibakusha). O Ομπάμα, που διανύει τους τελευταίους μήνες της θητείας του, έχει αποδυθεί για την υστεροφημία του σε μια προσπάθεια να κλείσει για τη χώρα του παλιούς ανοιχτούς λογαριασμούς (αν και μάλλον με τη μέθοδο του «όπως-όπως»). Έτσι επισκέφθηκε πρώτα την Κούβα σε μια άνευ προηγουμένου ιστορική κίνηση έτσι για το λιώσιμο του πάγου, χωρίς όμως κάτι πιο χειροπιαστό. Ίσως χρειαστεί πολύς ακόμη χρόνος για να ξαναγίνει η Κούβα αυτό που ήταν και πριν την επανάσταση, δηλαδή το καζίνο, θέρετρο και ου μην αλλά και το μπ…δέλο της Αμερικής (νομίζω ότι  πάλι εκεί θα καταλήξει -δυστυχώς- λόγω της τωρινής της ανέχειας, όταν ανοίξουν οι κρουνοί των δολαρίων). Στη συνέχεια, πέρασε από το Βιετνάμ, όπου το σπουδαιότερο που προέκυψε -πέρα από ένα λόγο περί ελευθερίας της έκφρασης που εκφώνησε- ήταν η  άρση του εμπάργκο της πώλησης αμερικανικών όπλων στους  Βιετναμέζους !!!  Κάτι μου λέει ότι ο Χο-Τσι-Μινχ και ο στρατηγός Γκιάπ θα στριφογυρίζουν στον τάφο τους… Άρα, όλοι καταλάβαμε το σκοπό της επίσκεψης, που δε μπορεί παρά να χαρακτηριστεί σημαντική … για την αμερικανική βιομηχανία όπλων.

nag2

Στη επίσκεψη της Χιροσίμα δεν έχουμε να κάνουμε φυσικά με ένα εχθρικό κράτος, αλλά με ένα ιστορικό χρωστούμενο:  Θα ζητήσει συγγνώμη ο Πρόεδρος των ΗΠΑ για τη ρίψη της ατομικής βόμβας ; Πρέπει να ζητήσει ; Καλά, για να μην ταλαιπωρούμαστε άδικα, δεν πρόκειται να ζητήσει συγγνώμη. Το πολύ που θα πει είναι η ηθική ευθύνη που έχει η Αμερική ως η πρώτη χώρα που χρησιμοποίησε πυρηνικά να φροντίσει να μην ξανασυμβεί κάτι τέτοιο.

Η περίπτωση της λήξης του πολέμου στον Ειρηνικό μεταξύ Ιαπωνίας και Συμμάχων αποτελεί κατά τη γνώμη μου ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σύγχρονα ιστορικά αμφιλεγόμενα. Θα έπρεπε να πέσουν οι ατομικές βόμβες για να τελειώσει ο πόλεμος ενωρίτερα ή όχι; Οι ΗΠΑ υπολόγιζαν ότι μια ενδεχόμενη εισβολή τους στην Ιαπωνία θα κόστιζε τουλάχιστον 1,5 εκατομμύριο νεκρούς και κάποια χρόνια επιπλέον πολέμου. Από την άλλη, η Ιαπωνία βαρύνεται και αυτή στη διάρκεια του Β΄ Π.Π. με ασύλληπτα εγκλήματα πολέμου σε βάρος αμάχων πληθυσμών στην Ασία, κυρίως στην Κίνα, την Κορέα, τη Βιρμανία, την Ινδονησία και αλλού. Είναι γνωστό το τεράστιο έγκλημα με τις εκατοντάδες χιλιάδες γυναικών που κρατούνταν αιχμάλωτες ως σεξουαλικές σκλάβες για τον ιαπωνικό στρατό. Ακόμη, η ανατριχιαστική σφαγή της Νανκίνγκ στην Κίνα με πάνω από 250.000 νεκρούς αμάχους και αναρίθμητες άλλες φρικαλεότητες τόσο σε αιχμαλώτους πολέμου όσο και σε ανυπεράπιστες  γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους.

nanjing-massacre

Εγείρεται λοιπόν το ερώτημα:  Για όλα αυτά ζήτησε ποτέ κάποια συγγνώμη η Ιαπωνία;  Έδωσε ποτέ αποζημιώσεις στα θύματα και τις οικογένειές τους; Η απάντηση είναι ότι έδωσε ελάχιστες χρηματικές αποζημιώσεις σε γυναίκες που υπήρξαν σεξουαλικές σκλάβες και τα ποσά ήταν επιεικώς αστεία (600-1000 δολλάρια !!!). Όσο για συγγνώμη, κανείς  Ιάπωνας  πολιτικός δε ζήτησε ποτέ συγγνώμη για το παρελθόν της χώρας του. Προς τιμήν του, ο μόνος που το τόλμησε έστω και χλιαρά ήταν ο γηραιός πρωθυπουργός Τομιίτσι  Μουραγιάμα το 1995. Ο Μουραγιάμα ήταν ο πρώτος και μοναδικός από όσο γνωρίζω σοσιαλδημοκράτης πρωθυπουργός στην ιστορία της Ιαπωνίας, όπου οι πρωθυπουργοί παγίως εκλέγονται από το συντηρητικό Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα (LPD). Φαίνεται λοιπόν ότι τους … ξέφυγε και έκανε μια δήλωση του στυλ: « Η Ιαπωνία λυπάται για τον πόνο που προκάλεσε στους γείτονές της» και αυτό ήταν όλο. Ούτως ή άλλως η θητεία του ήταν μικρή και έκτοτε τσιμουδιά.

Murayama
Tomiichi Murayama

Έχει επίσης ενδιαφέρον το πώς  ο αυτοκράτορας Χιροχίτο λίγες μέρες μετά τη ρίψη των ατομικών βομβών αποφάσισε τη συνθηκολόγηση.  Αρχικά κατάφερε με τα χίλια ζόρια να αποφύγει πραξικόπημα των σκληροπυρηνικών στρατηγών του, που αρνούνταν τη συνθηκολόγηση -οι περισσότεροι από αυτούς αυτοκτόνησαν κάνοντας  sepuku (χαρακίρι). Στη συνέχεια, υπήρξε τεράστιο θέμα για την αυτοκρατορική αυλή το πώς ο Αυτοκράτορας, -που ας μην ξεχνάμε ότι τότε κατείχε κανονικά τη θέση του … Θεού στην Ιαπωνία-θα ανακοίνωνε τη συνθηκολόγηση στους υπηκόους του. Η ανακοίνωση αυτή έγινε με ένα ηχογραφημένο σε δίσκο γραμμοφώνου μήνυμα, που έμεινε στην ιστορία προσφυώς και άκρως …ιαπωνικά ως «Το μήνυμα της μαργαριταρένιας φωνής» (Gyokuon-hōsō).  Σε αυτό ο Αυτοκράτορας  Χιροχίτο, που μιλούσε για πρώτη φορά στους υπηκόους του και άκουγαν τη φωνή του (Θεός γαρ…), χρησιμοποίησε  για τα προσχήματα την αρχαία κλασική ιαπωνική γλώσσα, που ελάχιστοι  καταλάβαιναν. Αλλά και όσοι καταλάβαιναν,  εξαιτίας της περίτεχνης διατύπωσης πάλι από τα …συμφραζόμενα και με δυσκολία θα έβγαζαν το συμπέρασμα ότι η Ιαπωνία συνθηκολογεί. Έτσι λοιπόν, μια χώρα που τόσο δυσκολεύεται να παραδεχθεί την ήττα της, δεν είναι περίεργο που δυσκολεύεται να ζητήσει και συγγνώμη.

Συνεπώς, στη διεθνή πολιτική οι συγγνώμες για τα ιστορικά πεπραγμένα είναι πολύ δύσκολο πράγμα. Είναι επίσης εξαιρετικά δυσχερές ένας συγκεκριμένος ηγέτης να πάρει πάνω του όλη την ιστορική ευθύνη για μια συλλογική συγγνώμη της χώρας του. Δεν είναι το ίδιο, όπως μεταξύ δύο ανθρώπων, που ο ένας ζητά συγγνώμη από τον άλλο (που και αυτό πάλι δύσκολο είναι εδώ που τα λέμε…). Εξαρτάται φυσικά και από το θράσος, που κάποιες χώρες διαχρονικά κουβαλάνε. Είναι για παράδειγμα αδιανόητο νομίζω να φαντασθεί κανείς οποιονδήποτε Τούρκο ηγέτη (και ιδίως τον τωρινό…) να ζητάει συγγνώμη για τη γενοκτονία των Αρμενίων ή των Ελλήνων του Πόντου…

Για όποιον θέλει να δει τις πολιτικές συγγνώμες, μικρές και μεγάλες, που εκφράστηκαν μέσα στην ιστορία από το 1077 μ.Χ. μέχρι σήμερα (Απρίλιος 2016), ιδού μια πολύ ενδιαφέρουσα λίστα, που κατήρτισε ο καθηγητής Γκράχαμ Ντοντς του Πανεπιστημίου Κονκόρντια στο Μόντρεαλ.

https://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&cad=rja&uact=8&ved=0ahUKEwjU5IyY3frMAhWrBsAKHfW-A9AQFggmMAE&url=http%3A%2F%2Fwww.humanrightscolumbia.org%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Fdocuments%2Fahda%2Fpolitical_apologies.pdf&usg=AFQjCNHIq8g4rwC9I0GNRROdz2R6HpV3AQ&sig2=Dsq2hGIeSdRleIlRyiWYhg

Η Γαληνοτάτη Δημοκρατία

Flag_of_Most_Serene_Republic_of_Venice.svg

Στα σχολικά μας χρόνια νομίζω  ότι ένα από τα πιο ταλαιπωρημένα μαθήματα ήταν και εξακολουθεί να είναι η ιστορία. Έχω την άποψη ότι η καλή γνώση της ιστορίας αλλά και της γεωγραφίας είναι ο πυρήνας μιας στέρεης εγκύκλιας μόρφωσης. Το πώς διδάσκονται διαχρονικά αυτά τα μαθήματα στο ελληνικό σχολείο είναι μια άλλη συζήτηση, πονεμένη και δυσάρεστη, γι’ αυτό αιδημόνως την αφήνω στην άκρη. Έτσι  πολλά πράγματα ακούσαμε στο σχολείο και μας πέρασαν τελείως «ξώφαλτσα» αλλά και αργότερα ποτέ δεν αναρωτηθήκαμε τι στο καλό ήταν αυτά.  Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Βενετία. Συναντήσαμε συχνά και ακούσαμε για τη Βενετία, τους Ενετούς, τη Γαληνοτάτη Δημοκρατία, τους Δόγηδες, αλλά ελάχιστα αναρωτηθήκαμε τι ήταν αυτό το πανίσχυρο κράτος,  που είχε μια ιστορική διάρκεια όση σχεδόν και το Βυζάντιο (1.100 χρόνια) και μάλιστα σε μεγάλο διάστημα παράλληλη με αυτό (697-1797).

Το κενό αυτό στην ιστορική γνώση για τη Βενετία καλύπτει με πληρότητα το βιβλίο «Η Ιστορία της Βενετίας» (εκδόσεις Φόρμιγξ) του Τζον Τζούλιους Νόργουιτς (John Julius Norwich). Ο συγγραφέας είναι από τους αγαπημένους μου σύγχρονους Βρετανούς ιστοριογράφους, που αποτελούν μια ξεχωριστή σχολή ιστορικών με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Ο Νόργουιτς έχει εξειδικευθεί στην ιστορία του Μεσαιωνικού Κόσμου της Μεσογείου, συνεχίζοντας στον τομέα αυτό το μνημειώδες έργο του σερ Στήβεν Ράνσιμαν (Sir Steven Runciman). Πριν ασχοληθεί με τη συγγραφή ο Τζον Τζούλιους Νόργουιτς υπήρξε διπλωμάτης καριέρας. Υπηρέτησε στο Φόρεϊν Όφις ως πρέσβης της Μ.Βρετανίας στο Λίβανο και τη Γιουγκοσλαβία και ήταν επικεφαλής της αντιπροσωπείας της χώρας του στη Διάσκεψη της Γενεύης για τον περιορισμό των πυρηνικών όπλων. Όμως το μεγάλο πάθος του ήταν η ιστοριογραφία και ειδικότερα το Βυζάντιο και η Βενετία. Πριν από χρόνια διάβασα μετά βουλιμίας την τρίτομη Ιστορία του Βυζαντίου, που έγραψε και είναι καταπληκτική, αν και μάλλον δυσεύρετη στην ελληνική αγορά. Είναι μάλιστα από τους ξένους συγγραφείς,  που αποτιμά θετικά την ιστορία του Βυζαντίου και είναι γενικά λίγοι όσοι εξ αυτών έχουν αυτή τη γνώμη. Οι περισσότεροι δε χρωστάνε καλή κουβέντα για το Βυζάντιο και την Ορθοδοξία που αναπόφευκτα το συνοδεύει…

norwich
John Julius Norwich

Το άλλο πάθος του Νόργουιτς είναι όπως είπαμε η Βενετία και γι’αυτό ήταν για πολλά χρόνια πρόεδρος του Ιδρύματος για τη Διάσωση των Μνημείων της Βενετίας.  Το συγγραφικό του έργο γι’αυτή περιλαμβάνει και ένα ακόμη τόμο με τίτλο: «Βενετία η παραδεισένια πόλη».

51RX56AWP2L._SX310_BO1,204,203,200_

 

Σε αυτόν αφηγείται την ιστορία της Βενετίας μέσω των εμπειριών και των αντιδράσεων διασήμων επισκεπτών του δεκάτου ενάτου αιώνα, των: Ναπολέοντα Βοναπάρτη, Μπάιρον, Τζον Ράσκιν, Χένρι Τζέιμς, Ρίχαρντ Βάγκνερ, Τζέιμς Ουίστλερ και Ρόμπερτ Μπράουνινγκ. Όμως «όλα τα λεφτά» είναι η Ιστορία της Βενετίας και ο πλούτος των γνώσεων που προκύπτει από την ανάγνωσή της είναι τεράστιος και άκρως ενδιαφέρων. Αντί πολλών, επισημαίνω τα λίγα ακόλουθα:

cover

 

Η Βενετία ιδρύθηκε κυριολεκτικά από το πουθενά και ….στο πουθενά. Διάφοροι πληθυσμοί της Βόρειας Ιταλίας κυνηγημένοι από τις εισβολές των Ούννων και των Λομβαρδών κατέφυγαν στα έλη και τους λασπότοπους, που βρίσκονταν στο μυχό του βόρειου τμήματος της Αδριατικής. Οι άνθρωποι αυτοί έστησαν τον οικισμό τους από σπίτια με πασσάλους πάνω στο νερό. Το ότι κατάφεραν να εξελίξουν το ταπεινό ψαροχώρι τους σε μια κραταιή αυτοκρατορία και μάλιστα εξοπλισμένη με ένα πρώιμο σύστημα συνταγματικής διακυβέρνησης αποτελεί μοναδικό και θαυμαστό επίτευγμα στην ανθρώπινη ιστορία.

Το πολίτευμα της Βενετίας ήταν καταρχήν «δημοκρατικό» εξ ου και ο επίσημος τίτλος της «Γαληνοτάτη Δημοκρατία». Τους πρώτους αιώνες η Βενετία είχε πυραμιδικό σύστημα διακυβέρνησης με το Δόγη στην κορυφή και προς τα κάτω το Συμβούλιο των Δουκών (Collegio), το Συμβούλιο των Σαράντα, τη Σύγκλητο (Pragedi), το Μέγα Συμβούλιο (Maggior Consiglio) και τη Γενική ή Λαϊκή Συνέλευση (Arengo). Ο Δόγης εκλεγόταν από τη Λαϊκή Συνέλευση και είχε εκτελεστικές αρμοδιότητες. Σε όλη την ιστορική της διαδρομή η Βενετία κατατρύχεται από μια φοβερή «νεύρωση»:  ποτέ ένας αξιωματούχος να μη συγκεντρώσει υπερβολική εξουσία ή δημοφιλία μόνος του. Συνολικά έξη δόγηδες εκτελέστηκαν ή εξορίστηκαν γι’αυτό το λόγο, καθώς επίσης και διάφοροι άλλοι αξιωματούχοι όπως ο διάσημος κοντοτιέρος (μισθοφόρος) Φραντσέσκο Καρμανιόλα. Από το 13ο αιώνα το πολίτευμα της Βενετίας μετατρέπεται σε καθαρή ολιγαρχία με τις πλούσιες οικογένειες εμπόρων να έχουν το πάνω χέρι. Την ίδια εποχή εμφανίζονται νέα όργανα διοίκησης, που παραμερίζουν τα προηγούμενα και κυρίως το φοβερό «Συμβούλιο των Δέκα», που ως όργανο ασφαλείας ασκούσε εκτεταμένη τρομοκρατία.

Βενετική_δημοκρατία_χάρτης
Η επέκταση της Βενετίας στο απόγειο της ακμής της (13ος αι.)

Η Βενετία δε διέθετε στρατό και ως εκ τούτου δεν είχε τη δυνατότητα κατάκτησης και ελέγχου μεγάλων εδαφών. Αντίθετα διέθετε πανίσχυρο ναυτικό, που κυριαρχούσε σε ολόκληρη τη Μεσόγειο κατακτώντας συγκεκριμένες στρατηγικές θέσεις, λιμάνια και κάστρα. Έφθασε στο απόγειο της επέκτασής της το 13ο αιώνα, όταν πρωτοστάτησε στην Πρώτη Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 κάτω από την ηγεσία του υπέργηρου αλλά πανούργου και άπληστου Δόγη Ενρίκο Ντάντολο. Όμως στη συνέχεια δέχθηκε συνεχή πόλεμο από τους Τούρκους, που της αφαίρεσαν τις κτήσεις της στην Κύπρο, την Κρήτη, την Εύβοια και τις Κυκλάδες έπειτα από τρομερούς πολέμους. Όμως εξίσου σκληρός ήταν και ο ανταγωνισμός της με τα γειτονικά κράτη του Μιλάνου, της Γένοβας και Νάπολης, αλλά και η ανοιχτή διαχρονική έχθρα με τον Πάπα της Ρώμης. Η παρακμή των τελευταίων αιώνων είχε σαν αποτέλεσμα την κατάλυση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας από το Ναπολέοντα Βοναπάρτη το 1797 στην πορεία του για την κατάκτηση ολόκληρης της Ιταλίας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η ιστορία της περιπετειώδους μεταφοράς των λειψάνων του Ευαγγελιστή Μάρκου από ενετούς εμπόρους από την Αλεξάνδρεια στη Βενετία, πράγμα που έδωσε στην πόλη ένα ισχυρό στοιχείο θρησκευτικής αλλά και πολιτιστικής ταυτότητας, καθώς ο Άγιος Μάρκος είναι πανταχού παρών με το μεγαλόπρεπο ναό του και την πασίγνωστη ομώνυμη πλατεία με τα εμβληματικά καφέ.

piazza-san-marco-venice
Piazza San Marco

Επόμενος στόχος η ανάγνωση μέσα στο καλοκαίρι του ογκώδους βιβλίου του Τζων Τζούλιους Νόργουιτς «Mare Nostrum»- Ιστορία του Μεσογειακού Κόσμου, το οποίο και αδημονώ να ξεκινήσω σύντομα.

Συνομιλίες με ένα δήμιο

ÂÑÕÎÅËËÅÓ - ÓÕÍÅÍÔÅÕÎÇ ÔÕÐÏÕ ÔÏÕ ÐÑÙÈÕÐÏÕÑÃÏÕ ÁË. ÔÓÉÐÑÁ ÃÉÁ ÔÇÍ ÓÕÍÏÄÏ ÊÏÑÕÖÇÓ ÔÇÓ Å.Å.(12/02/2015) (EUROKINISSI/ÅÕÑÙÐÁÚÊÇ ÅÍÙÓÇ)

 

“Who makes the Nazis ?”   

Mark E.Smith (The Fall)

Ο συγγραφέας Κάζιμιρ Μοτσάρσκι ήταν ηγετικό στέλεχος της Πολωνικής Αντίστασης κατά των Ναζί, μετά όμως τον πόλεμο φυλακίστηκε ως διαφωνών με το κομμουνιστικό καθεστώς,  που επιβλήθηκε στη χώρα του.  Μπορεί κανείς να φανταστεί την έκπληξή του όταν στο κελί της φυλακής του συνάντησε έναν άνθρωπο που τα προηγούμενα χρόνια προσπαθούσε να … δολοφονήσει. Ο ιδιότυπος αυτός συγκάτοικός του δεν ήταν άλλος από το ναζιστή στρατηγό των Ες Ες Γιούργκεν Στρόοπ, που είχε συλληφθεί και περίμενε να δικαστεί για εγκλήματα πολέμου. Και τι εγκλήματα… Ο Γιούργκεν Στρόοπ  δεν ήταν τυχαίος ναζί. Προσωπικά είχε διατάξει και επιβλέψει την εκκαθάριση του εβραϊκού Γκέτο της Βαρσοβίας, όπου τα Ες Ες μεθοδικά και συντονισμένα και παρά την ηρωική αντίσταση των κατοίκων του Γκέτο εξόντωσαν μέσα σε λίγες μέρες τον Απρίλιο του 1943 πάνω από 70.000 ανθρώπους κάθε ηλικίας.

Stroop_Report_-_Warsaw_Ghetto_Uprising_03
Ο Γιούργκεν Στρόοπ επιβλέπει την εξόντωση των Εβραίων του Γκέτο της Βαρσοβίας.

Ο Μοτσάρσκι επί 255 ημέρες μοιράστηκε το ίδιο κελί με τον  Στρόοπ και ένα ακόμη χαμηλόβαθμο αξιωματικό της Γκεστάπο. Στο διάστημα αυτό οι τρεις άνδρες συζήτησαν για τον πόλεμο, τη στάση τους απέναντι στη ζωή και το θάνατο, την απόφαση των ναζί να εξαλείψουν του Εβραίους από προσώπου γης και το μεγαλεπήβολο σχέδιο του Χίτλερ να αναδιοργανώσει την ανθρωπότητα με γερμανικά και «βόρεια» κριτήρια … Ο χαμηλόβαθμος αξιωματικός της Γκεστάπο δείχνει κάποια ψήγματα μετάνοιας και αν μη τι άλλο είναι επικριτικός απέναντι σε πολλούς χειρισμούς της ναζιστικής ηγεσίας. Κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου όμως είναι ο Γιούργκεν Στρόοπ. Ψυχρός, σκληρός και αμετανόητος, θεωρεί ότι οι σπουδαιότερες προσωπικότητες της παγκόσμιας ιστορίας ήταν ο Αδόλφος Χίτλερ και ο Χάινριχ Χίμλερ (τόσο καλά…). Ακόμη ότι σαφέστατα οι κατώτερες φυλές και ιδιαίτερα οι Εβραίοι έπρεπε να αφανιστούν και όσοι δεν αφανιστούν να καταστούν σκλάβοι των περιούσιων Γερμανών. Ο Μοτσάρσκι συνειδητά και με μαεστρία παρασύρει τον Στρόοπ σε ένα παιχνίδι συζητήσεων, στο οποίο αποδεικνύεται λαλίστατος με αποτέλεσμα να προκύπτει με εκπληκτική σαφήνεια η ψυχοσύνθεση ή καλύτερα το απόλυτο σκοτάδι του ναζιστικού μυαλού. Πρόκειται για ένα κατόρθωμα που δεν έχει προηγούμενο στη σύγχρονη ιστοριογραφία. Μαθαίνουμε ποια ήταν τα σχέδια των Ναζί για τη μεταπολεμική Ευρώπη. Ο Χίτλερ, σύμφωνα με τον Στρόοπ είχε κατά νου τον πλήρη εποικισμό της Ανατολικής Ευρώπης και ιδιαίτερα των αχανών εκτάσεων της Ρωσίας και Ουκρανίας με Γερμανούς πολίτες μέσω ενός κολοσσιαίου προγράμματος οδοποιίας που θα καθιστούσε εύκολη τη μετακίνηση ανάμεσα στους πρότυπους οικισμούς που θα δημιουργούνταν στις εύφορες αυτές περιοχές. Φυσικά, τα φαραωνικά αυτά έργα θα υλοποιούνταν με την εργασία των κατακτημένων «υπανθρώπων» Σλάβων κ.λ.π., που μονίμως θα υπηρετούσαν τους πολίτες του Ράιχ. Μαθαίνουμε από τον ίδιο όλο το χρονικό της ισοπέδωσης του Γκέτο της Βαρσοβίας καθώς εντελώς «τεχνοκρατικά» περιγράφει πως ανάμεσα στα άλλα οι στρατιώτες του έκαιγαν ζωντανά γυναικόπαιδα και ανατίναζαν ολόκληρες πολυκατοικίες μαζί με τους κατοίκους τους. Αυτό όμως που κυρίως αναρωτιέται κανείς είναι πως διαμορφώνονται προσωπικότητες όπως του Στρόοπ.

110262894_136813388622
Γιούργκεν Στρόοπ

Άραγε μέσα από ποιο μηχανισμό και ποια διεργασία ένας ταλαίπωρος γραμματέας του Κτηματολογίου σε μια μικρή γερμανική επαρχιακή πόλη (αυτό ήταν το προπολεμικό του επάγγελμα) μετατρέπεται σε μηχανή θανάτου; Πόσο εύκολα και με ποιες αφορμές η ανθρώπινη  φύση μπορεί να διαστραφεί και να εκτραπεί τόσο πολύ;  Νομίζω ότι τα ερωτήματα αυτά είναι πάντα επίκαιρα και ιδιαίτερα σήμερα στις οριακές εποχές που ζούμε. Σε συνθήκες κρίσης και παρακμής ο δρόμος για το φασισμό και το ρατσισμό είναι πολύ πιο κοντά από όσο νομίζουμε, γι΄αυτό χρειάζεται επαγρύπνηση.

Για την ιστορία πρέπει να αναφέρουμε ότι ο Γιούργκεν Στρόοπ είχε για ένα μικρό διάστημα υπηρετήσει ως επικεφαλής των Ες Ες στην κατεχόμενη Ελλάδα. Στο βιβλίο του Μοτσάρσκι αναφέρεται σε αυτή την περίοδο εκφράζοντας το θαυμασμό του για την Ελλάδα και την ιστορία της. Την οποία Ελλάδα «τίμησε» κατά την εδώ παρουσία του με τη σύσταση των περιβόητων Ταγμάτων Ασφαλείας. Ως highlight του βιβλίου θεωρώ επίσης τη σκηνή όπου την πρώτη μέρα στο κελί ο Πολωνός Μοτσάρσκι προσφέρεται να κοιμηθεί στο πάτωμα και ο στρατηγός (μην ξεχνάμε το βαθμό του) Στρόοπ να κοιμηθεί στο μοναδικό κρεβάτι του κελιού. Η απάντηση του Στρόοπ είναι φοβερή: «Από τη στιγμή που εδώ μέσα βρίσκεται εκπρόσωπος ενός έθνους που νίκησε στον πόλεμο δε μπορώ εγώ που είμαι με τους ηττημένους να είμαι πιο άνετα» !!! – αυτοί οι Γερμανοί ώρες-ώρες δεν ξέρεις τι να πεις …Ο Στρόοπ δικάστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο από πολωνικό δικαστήριο.  Αμετανόητος στη ναζιστική του ιδεολογία μέχρι τέλους εκτελέστηκε το 1952.

K_moczarski
Κάζιμιρ Μοτσάρσκι

Ο Κάζιμρ Μοτσάρσκι πέρασε αρκετά χρόνια διώξεων και φυλακίσεων στη σταλινική Πολωνία και πέθανε το 1975. Το βιβλίο του ήταν απαγορευμένο στην Πολωνία επειδή αποτύπωνε μαζί με τη ναζιστική νοοτροπία και τη σταλινική πραγματικότητα των πολωνικών φυλακών. Εκδόθηκε μετά την πτώση του κομμουνισμού και αποτελεί αναμφίβολα ένα μοναδικό και πολύ χρήσιμο ντοκουμέντο, που διαβάζεται απνευστί. Ακροτελεύτια σκέψη, ότι θα μπορούσε να γίνει εκπληκτικό θεατρικό έργο !!!!